метадычныя рэкамендацыі па фарміраванні культуры вуснага і пісьмовага маўлення 2021-2022

метадычныя рэкамендацыі па фарміраванні культуры вуснага і пісьмовага маўлення 2021-2022

Камун i катыўныя ўменні і навыкі вучняў развіваюцца пры вывучэнні вучэбных прадметаў, а таксама пры правядзенні дадатковых заняткаў, адукацыйных і выхаваўчых мерапрыемстваў. Асноўным i в i дам i работ вучняў на вучэбных занятках ва ўстанове адукацыі і дома з’яўляюцца навучальныя работы, якія выконваюцца ў пісьмовай форме (далей – навучальныя работы). Практыкаванні і заданні розных відаў, дыктанты (слоўнікавы, выбарчы, зрокавы, папераджальны, тлумачальны, вольны і творчы), спісванне, пераклад, пераказ, сачыненне, тэсты па вучэбных прадметах ”беларуская мова“, ”русский язык“, ”мова нацыянальнай меншасці“, ”матэматыка“; розныя віды рабочых запісаў, замалёвак, практычных работ па вучэбных прадметах ”чалавек і свет“, ”беларуская літаратура (літаратурнае чытанне)“, ”русская литература (литературное чтение)“, ”літаратура нацыянальнай меншасці“, ”выяўленчае мастацтва“; напісанне літар алфавіта, імя ўласнага і прозвішча, даты, адраса, слоў і сказаў з апорай на ўзор, віншавальнай паштоўкі па вучэбным прадмеце ”замежная мова“, а пры вывучэнні кітайскай мовы – дадаткова напісанне транскрыпцыйных знакаў напаўдрукаваным шрыфтам, найпрасцейшых элементаў іерогліфа (рысы) і іерогліфаў з апорай на ўзор, рыс у правільным парадку; практыкаванні і заданні розных відаў, тэставыя, лабараторныя і практычныя работы (вопыты) па ўсіх вучэбных прадметах, акрамя вучэбнага прадмета ”фізічная культура і здароўе“; дыктанты (слоўнікавы, выбарчы, зрокавы, папераджальны, тлумачальны, вольны і творчы), пераклады, пераказы, сачыненні па вучэбных прадметах ”беларуская мова“, ”русский язык“, ”мова нацыянальнай меншасці“; напісанне віншаванняў, запрашэнняў, асабістых лістоў, ліста - падзякі, ліста - адказу, звестак анкеты, кароткай аўтабіяграфіі, кароткага зместу (рэзюмэ) праслуханага (прачытанага) ці ўбачанага, простых дзелавых лістоў, міні - сачынення, сачынення на прапанаваную тэму па вучэбным прадмеце ”замежная мова“, а пры вывучэнні кітайскай мовы – дадаткова напісанне нескладаных відаў тэкстаў з дапамогай транскрыпцыйных знакаў, іерогліфаў; сказаў і тэкстаў іерогліфамі, ключавымі элементамі іерогліфаў (графемы); пісьмовыя адказы на пытанні, змешчаныя ў падручніках, вучэбных дапаможніках, дыдактычных матэрыялах па ўсіх вучэбных прадметах, акрамя вучэбных прадметаў ”інфарматыка“, ”фізічная культура і здароўе“; складанне планаў - канспектаў, апорных схем, аналітычных і абагульняльных табліц, дыяграм, схем, алгарытмаў па ўсіх вучэбных прадметах, акрамя вучэбнага прадмета ”выяўленчае мастацтва“, ”фізічная культура і здароўе“; афармленне справаздач аб выніках назіранняў, лабараторных і практычных работ (вопытаў), эксперыментальных даследаванняў, экскурсій па тых вучэбных прадметах, па якіх прадугледжана іх правядзенне вучэбнымі праграмамі; заданні з выкарыстаннем насценных і контурных карт, атласаў, рухомай карты зорнага неба, карты экватарыяльнага пояса зорнага неба па вучэбных прадметах ”чалавек і свет“, ”геаграфія“, ”астраномія“, ”сусветная гісторыя“, ”гісторыя беларусі“. Колькасць пераказаў, сачыненняў, якія праводзяцца на працягу адных вучэбных заняткаў, аб’ём тэкстаў для пераказаў па вучэбных прадметах ”беларуская мова“, ”русский язык“, ”мова нацыянальнай меншасці“ ў ii–iv класах вызначаюцца згодна з дадаткам 2 да дадзеных метадычных рэкамендацый. Віды работ па развіцці звязнага вуснага і пісьмовага маўлення вучняў i – iv класаў вызначаюцца зместам вучэбных праграм па адпаведных вучэбных прадметах. У першым паўгоддзі ў v класе па вучэбных прадметах ”беларуская мова“, ”русский язык“, ”мова нацыянальнай меншасці“ праводзяцца толькі навучальныя пераказы, якія ацэньваюцца ў адпаведнасці з нормамі ацэнкі вынікаў вучэбнай дзейнасці вучняў па азначаных вучэбных прадметах для і v класа. Пераклады і сачыненн i па вучэбных прадметах ”беларуская мова“, ”беларуская літаратура“, ”русский язык“, ”русская литература“, ”мова нацыянальнай меншасці“ i ”л i таратура нацыянальнай меншасці“ ў v – viii класах носяць толькі навучальны характар. На вучэбных занятках ва ўстанове адукацыі выконваюцца кантрольныя работы ў пісьмовай форме (далей – кантрольныя работы) па вучэбных прадметах ”беларуская мова“, ”беларуская літаратура“, ”русский язык“, ”русская литература“, ”мова нацыянальнай меншасці“, ”літаратура нацыянальнай меншасці“, ”матэматыка“, ”фізіка“, ”астраномія“, ”хімія“, ”біялогія“. Кантрольныя работы па вучэбным прадмеце ”інфарматыка“ ўключаюць тэарэтычныя пытанні, адказы на якія даюцца ў пісьмовай форме, або практычныя заданні, якія выконваюцца на камп’ютары, або тэарэтычныя пытанні і практычныя заданні. Колькасць кантрольных работ на працягу навучальнага года на i ступені агульнай сярэдняй адукацыі па вучэбных прадметах ”беларуская мова“, ”русский язык“, ”мова нацыянальнай меншасці“, ”матэматыка“ і іх віды, а таксама праверка навыку чытання, сфарміраванасці чытацкіх уменняў па вучэбных прадметах ”беларуская літаратура (літаратурнае чытанне)“, ”русская литература (литературное чтение)“, ”літаратура нацыянальнай меншасці“ і навыкаў вуснага лічэння па вучэбным прадмеце ”матэматыка“ вызначаюцца згодна з дадаткам 3 да дадзеных метадычных рэкамендацый. Колькасць кантрольных работ на працягу навучальнага года на ii і iii ступенях агульнай сярэдняй адукацыі па вучэбных прадметах ”беларуская мова“, ”беларуская літаратура“, ”русский язык“, ”русская литература“, ”мова нацыянальнай меншасці“ і іх віды, а таксама колькасць кантрольных работ па вучэбных прадметах ”матэматыка“, ”інфарматыка“, ”фізіка“, ”астраномія“, ”хімія“ і ”біялогія“ вызначаюцца згодна з дадаткам 4 да дадзеных метадычных рэкамендацый. Аб’ём тэкстаў кантрольных дыктантаў, пераказаў, а таксама аб’ём слоўнікавых дыктантаў, кантрольных сачыненняў вызначаюцца згодна з дадаткам 5 да дадзеных метадычных рэкамендацый. Колькасць арфаграм і пунктаграм у тэкстах кантрольных дыктантаў па вучэбных прадметах ” беларуская мова “, ” русский язык “, ”м ова нацыянальнай меншасці “ вызначаецца згодна з дадаткам 6 да дадзеных метадычных рэкамендацый. У вячэрніх класах сумарная колькасць кантрольных работ па вучэбным прадмеце, прадугледжаных на ііі ступені агульнай сярэдняй адукацыі, раўнамерна размяркоўваецца на ўсе гады навучання. Кантрольныя работы ва ўстановах адукацыі павінны праводзіцца ў адпаведнасці з санітарнымі нормамі і правіламі ”требования для учреждений общего среднего образования“, якія зацверджаны пастановай міністэрства аховы здароўя рэспублікі беларусь ад 27. Навучальныя і кантрольныя работы па вучэбных прадметах ” беларуская мова “, ” русский язык “, ” матэматыка “ вучні i класа выконваюць у адпаведных сшытках на друкаванай аснове; 10. Для выканання навучальных работ па вучэбным прадмеце ” выяўленчае мастацтва “ выкарыстоўваецца альбом або набор лістоў для малявання; па вучэбных прадметах ” беларуская мова “, ” русский язык “, ”м ова нацыянальнай меншасці “, ” матэматыка “ – 3 сшыткі (2 сшыткі для навучальных работ і 1 сшытак для кантрольных работ). Пачынаючы з ііі класа па вучэбных прадметах ” беларуская мова “, ” русский язык “, ”м ова нацыянальнай меншасці “ выкарыстоўваюцца сшыткі з разліноўкай у шырокую лінейку; па вучэбных прадметах ”беларуская літаратура (літаратурнае чытанне)“, ” русская литература (литературное чтение) “, ”літаратура нацыянальнай меншасці“ – 1 сшытак для навучальных работ па меркаванні настаўніка; па вучэбных прадметах ”чалавек i свет“, “асновы бяспекі і жыццядзейнасці” – 1 сшытак для навучальных работ па меркаванні настаўніка; 11. Пры ажыццяўленні ўстановамі адукацыі навучання і выхавання на ii і iii ступенях агульнай сярэдняй адукацыі для выканання навучальных і кантрольных работ вучням рэкамендуецца мець наступную колькасць сшыткаў. Па вучэбных прадметах ” беларуская мова “, ” русский язык “, ”м ова нацыянальнай меншасці “ – 3 сшыткі (2 сшыткі для навучальных работ і 1 сшытак для кантрольных работ); па вучэбных прадметах ” беларуская літаратура “, ” русская литература “ – 2 сшыткі (1 сшытак для навучальных работ, 1 сшытак для кантрольных работ у іх – хі класах); па вучэбным прадмеце ” замежная мова “ – 2 сшыткі для навучальных работ; па меркаванні настаўніка дадаткова можна выкарысто ўваць сшытак для запісу замежных слоў. Сшытак для запісу замежных слоў для вучняў x – xi (xii) класаў выкарыстоўваецца па іх жаданні; па вучэбным прадмеце ” мастацтва (айчынная і сусветная мастацкая культура) “ – альбом або набор л і сто ў для малявання, 1 сшытак для навучальных работ; па вучэбных прадметах ” чалавек і свет “, ” сусветная гісторыя “, ” гісторыя беларусі “, ” грамадазнаўства “, ” працоўнае навучанне “, ”чарчэнне“ – 1 сшытак для навучальных работ; па вучэбным прадмеце ” фізіка “ – 3 сшыткі (1 сшытак для навучальных работ, 1 сшытак для лабараторных работ (лабараторных работ і эксперыментальных даследаванняў) і 1 сшытак для кантрольных работ); па вучэбным прадмеце ” біялогія “ – 2 сшыткі (1 сшытак для навучальных, лабараторных і практычных работ і 1 сшытак для кантрольных работ); па вучэбным прадмеце ” хімія “ – 3 сшыткі (1 сшытак для навучальных і лабараторных работ, 1 сшытак для практычных работ і 1 сшытак для кантрольных работ); па вучэбных прадметах ”дапрызыўная і медыцынская падрыхтоўка“, “асновы бяспекі і жыццядзейнасці” – 1 сшытак для навучальных работ па меркаванні настаўніка. У сшытках для навучальных работ вучні выконваюць работы, якія праводзяцца ў межах паўрочнага кантролю (класныя, дамашнія, самастойныя), а ў сшытках для кантрольных работ выконваюцца кантрольныя работы, а таксама могуць выконвацца работы ў межах тэматычнага кантролю (кантрольны дыктант, кантрольнае спісванне, тэматычная кантрольная работа). Дапускаецца выкарыстоўваць для навучальных, практычных, лабараторных работ і эксперыментальных даследаванняў сшыткі на друкаванай аснове, якія маюць адпаведны грыф. Сшыткі для лабараторных работ (лабараторных работ і эксперыментальных даследаванняў) па вучэбным прадмеце ”фізіка“, сшыткі для практычных работ па вучэбным прадмеце ”хімія“ захоўваюцца ва ўстанове адукацыі на працягу навучальнага года і выдаюцца вучням для выканання адпаведных работ. Сшыткі для кантрольных работ захоўваюцца ва ўстанове адукацыі на працягу навучальнага года і выдаюцца вучням для выканання адпаведных работ і работ над памылкамі. Пры афармленні надпiсу на вокладцы сшытка ўказваецца, для чаго прызначаецца сшытак (для работ па беларускай мове, для кантрольных работ па матэматыцы, для практычных работ па хіміі, для практычных і лабараторных работ па біялогіі, для лабараторных работ па. Фізіцы або для лабараторных работ і эксперыментальных даследаванняў па ф i з i цы i, адпаведна, па іншых вучэбных прадметах), клас (выкарыстоўваюцца арабскія або рымскія лічбы), скарочана е найменне ў становы адукацы і ў адпаведнасці са статутам гэтай установы адукацыі, прозв i шча, i мя ўласнае вучня ў родным склоне.

У і і іі класах надпіс на вокладцы сшытка афармляецца настаўнікам, у ііі і і v класах – вучнем пад к i раўн i цтвам настаўніка, у v –хі (xii) класах – вучнем. Пры выкананні розных відаў работ вучні павінны захоўваць чырвоны радок, пісаць ад самага пачатку і да самага канца радка, пры неабходнасці падзяляючы словы для пераносу.

Усе зап i сы ў сшытках робяцца шарыкавай ручкай з пастай сіняга або фіялетавага колеру (па рашэнні ўстановы адукацыі) акуратна, разборл i вым почыркам, выпраўленні памылковага напісання на правільнае выконваюцца без выкарыстання карэктара. Падкрэсл i ванне членаў сказа, выдзяленне марфем у слове, умоўныя абазначэнн i, чарцяжы, схемы, графікі, табліцы, дыяграмы, малюнкі выконваюцца акуратна алоўкам або ручкай, пры неабходнасці – з прымяненнем л i нейк i i цыркуля. Па вучэбных прадметах ”матэматыка“, ”фізіка“, ”астраномія“ ў сшытках для кантрольных работ пры пабудове геаметрычных фігур, графікаў функцый, выкананні малюнкаў, табліц, графікаў і схем вучні могуць выкарыстоўваць каляровыя алоўкі, акрамя чырвонага. Па вучэбных прадметах ”беларуская мова“, ”русский язык“, ”мова нацыянальнай меншасці“, ”беларуская літаратура“, ”русская литература“, ”літаратура нацыянальнай меншасці“, ”замежная мова“, ”матэматыка“ са знешняга боку старонкі сшытка адводзяцца палі (у выпадку іх адсутнасці). У сшытках з разліноўкай у клетку для навучальных работ па вучэбным прадмеце ” матэматыка “ паміж датай і словамі ” класная работа “ або ” дамашняя работа “ прапуска ецца радок (адна клетка ў ніз), паміж словамі ” класная работа “ або ” дамашняя работа “ і заданнем – два радкі (д зве клеткі ўніз). У сшытках па вучэбным прадмеце ”матэматыка“, пачынаючы з іі класа, пры афармленні рашэння заданняў на асобным радку ўказваецца від навучальнай работы (слова ”прыклады“ ў іі–і v класах не пішацца). Паміж назвай віду задання, рашэннем і адказам прапускаецца адпаведна адзін радок (адна клетка ўніз), паміж слупкамі прыкладаў, размешчаных адзін пад адным, – два радкі (дзве клеткі ўніз). Для аддзялення адной навучальнай работы ад другой i для выстаўлення адзнак i прапускаюцца чатыры радкі (чатыры клеткі ўніз), паміж слупкамі прыкладаў, размешчаных на адным радку, – тры клеткі ўправа. У v –хі (xii) класах дата выканання навучальнай або кантрольнай работы зап i сваецца л i чбам i на палях сшыткаў па ўсіх вучэбных прадметах, акрамя вучэбных прадметаў ”беларуская мова“, ”русский язык“, ”мова нацыянальнай меншасці“, ”замежная мова“. У сшытках для навучальных і кантрольных работ па вучэбных прадметах ”беларуская мова“, ”русский язык“, ”мова нацыянальнай меншасці“ ў v –хі (xii) класах дата запісваецца словамі ў цэнтры радка. Загаловак навучальнай або кантрольнай работы запісваецца без двукосся і кропкі ў канцы назвы (калі яна не з’яўляецца цытатай і складаецца з аднаго сказа). Камунiкатыўныя ўменні і навыкі вучняў развіваюцца пры вывучэнні вучэбных прадметаў, а таксама пры правядзенні дадатковых заняткаў, адукацыйных і выхаваўчых мерапрыемстваў. Асноўнымi вiдамi работ вучняў на вучэбных занятках ва ўстанове адукацыі і дома з’яўляюцца навучальныя работы, якія выконваюцца ў пісьмовай форме (далей – навучальныя работы). Пры афармленні надпiсу на вокладцы сшытка ўказваецца, для чаго прызначаецца сшытак (для работ па беларускай мове, для кантрольных работ па матэматыцы, для практычных работ па хіміі, для практычных і лабараторных работ па біялогіі, для лабараторных работ па фізіцы або для лабараторных работ і эксперыментальных даследаванняў па фiзiцы i, адпаведна, па іншых вучэбных прадметах), клас (выкарыстоўваюцца арабскія або рымскія лічбы), скарочанае найменне ўстановы адукацыі ў адпаведнасці са статутам гэтай установы адукацыі, прозвiшча, iмя ўласнае вучня ў родным склоне.

У і і іі класах надпіс на вокладцы сшытка афармляецца настаўнікам, у ііі і іv класах – вучнем пад кiраўнiцтвам настаўніка, у v–хі (xii) класах – вучнем. Усе запiсы ў сшытках робяцца шарыкавай ручкай з пастай сіняга або фіялетавага колеру (па рашэнні ўстановы адукацыі) акуратна, разборлiвым почыркам, выпраўленні памылковага напісання на правільнае выконваюцца без выкарыстання карэктара. Адзнакі за выкананне вучнямі ііі–хі (xii) класаў навучальных работ, выстаўленыя ў сшытках для навучальных работ па адпаведным вучэбным прадмеце, па меркаванні настаўніка могуць заносіцца ў класны журнал і дзённік вучня. Па выніках праверкі кантрольных работ вучням iii–хі (xii) класаў выстаўляюцца адзнакі ў сшытках для кантрольных работ па адпаведных вучэбных прадметах. У навучальных работах, якія правяраюцца, і кантрольных работах па іншых вучэбных прадметах настаўнік закрэслівае, падкрэслiвае памылкі, у тым ліку арфаграфічныя, пунктуацыйныя, надпісвае правільны варыянт. Памылкі, дапушчаныя пры выкананні работы над памылкамі, выпраўляюцца такім жа чынам, як і пры праверцы навучальнай або кантрольнай работы па адпаведным вучэбным прадмеце.

Па выніках праверкі работы над памылкамі па меркаванні настаўніка можа быць выстаўлена адзнака, якая можа быць занесена ў класны журнал і дзённік вучня. Тытульны ліст, змест, уводзіны, асноўная частка, якая падзяляецца на главы, раздзелы, падраздзелы, заключэнне, спіс літаратуры ў алфавітным парадку, дадаткі (пры неабходнасці). На тытульным лісце ўказваецца найменне ўстановы адукацыі, прозвішча, уласнае імя, імя па бацьку (калі ёсць) аўтара, назва работы, месца знаходжання ўстановы адукацыі, год. Ва ўводзінах даецца кароткая характарыстыка тэмы рэферата, абгрунтоўваецца яе актуальнасць, раскрываюцца мэта і задачы работы, даецца пералік літаратуры і асноўных крыніц, на аснове якіх падрыхтаваны рэферат. Практыкаванні і заданні розных відаў, дыктанты (слоўнікавы, выбарчы, зрокавы, папераджальны, тлумачальны, вольны і творчы), спісванне, пераклад, пераказ, сачыненне, тэсты па вучэбных прадметах ”беларуская мова“, ”русский язык“, ”мова нацыянальнай меншасці“, ”матэматыка“; розныя віды рабочых запісаў, замалёвак, практычных работ па вучэбных прадметах ”чалавек і свет“, ”беларуская літаратура (літаратурнае чытанне)“, ”русская литература (литературное чтение)“, ”літаратура нацыянальнай меншасці“, ”выяўленчае мастацтва“; напісанне літар алфавіта, імя ўласнага і прозвішча, даты, адраса, слоў і сказаў з апорай на ўзор, віншавальнай паштоўкі па вучэбным прадмеце ”замежная мова“, а пры вывучэнні кітайскай мовы – дадаткова напісанне транскрыпцыйных знакаў паўдрукаваным шрыфтам, найпрасцейшых элементаў іерогліфа (рысы) і іерогліфаў з апорай на ўзор, рыс у правільным парадку; практыкаванні і заданні розных відаў, тэставыя, лабараторныя і практычныя работы (вопыты) па ўсіх вучэбных прадметах, акрамя вучэбнага прадмета ”фізічная культура і здароўе“; дыктанты (слоўнікавы, выбарчы, зрокавы, папераджальны, тлумачальны, вольны і творчы), пераклады, пераказы, сачыненні па вучэбных прадметах ”беларуская мова“, ”русский язык“, ”мова нацыянальнай меншасці“; напісанне віншаванняў, запрашэнняў, асабістых лістоў, ліста - падзякі, ліста - адказу, звестак анкеты, кароткай аўтабіяграфіі, кароткага зместу (рэзюмэ) праслуханага (прачытанага) ці ўбачанага, простых дзелавых лістоў, міні - сачынення, сачынення на прапанаваную тэму па вучэбным прадмеце ”замежная мова“, а пры вывучэнні кітайскай мовы – дадаткова напісанне нескладаных відаў тэкстаў з дапамогай транскрыпцыйных знакаў, іерогліфаў; сказаў і тэкстаў іерогліфамі, ключавымі элементамі іерогліфаў (графемы); пісьмовыя адказы на пытанні, змешчаныя ў падручніках, вучэбных дапаможніках, дыдактычных матэрыялах па ўсіх вучэбных прадметах, акрамя вучэбных прадметаў ”інфарматыка“, ”фізічная культура і здароўе“; складанне планаў - канспектаў, апорных схем, аналітычных і абагульняльных табліц, дыяграм, схем, алгарытмаў па ўсіх вучэбных прадметах, акрамя вучэбнага прадмета ”выяўленчае мастацтва“, ”фізічная культура і здароўе“; афармленне справаздач аб выніках назіранняў, лабараторных і практычных работ (вопытаў), эксперыментальных даследаванняў, экскурсій па тых вучэбных прадметах, па якіх прадугледжана іх правядзенне вучэбнымі праграмамі; заданні з выкарыстаннем насценных і контурных карт, атласаў, рухомай карты зорнага неба, карты экватарыяльнага пояса зорнага неба па вучэбных прадметах ”чалавек і свет“, ”геаграфія“, ”астраномія“, ”сусветная гісторыя“, ”гісторыя беларусі“. Віды работ па развіцці звязнага вуснага і пісьмовага маўлення вучняў i–iv класаў вызначаюцца зместам вучэбных праграм па адпаведных вучэбных прадметах. У першым паўгоддзі ў v класе па вучэбных прадметах ”беларуская мова“, ”русский язык“, ”мова нацыянальнай меншасці“ праводзяцца толькі навучальныя пераказы, якія ацэньваюцца ў адпаведнасці з нормамі ацэнкі вынікаў вучэбнай дзейнасці вучняў па азначаных вучэбных прадметах для іv класа. Пераклады і сачыненнi па вучэбных прадметах ”беларуская мова“, ”беларуская літаратура“, ”русский язык“, ”русская литература“, ”мова нацыянальнай меншасці“ i ”лiтаратура нацыянальнай меншасці“ ў v – viii класах носяць толькі навучальны характар. Колькасць арфаграм і пунктаграм у тэкстах кантрольных дыктантаў па вучэбных прадметах ”беларуская мова“, ”русский язык“, ”мова нацыянальнай меншасці“ вызначаецца згодна з дадаткам 6 да дадзеных метадычных рэкамендацый. Навучальныя і кантрольныя работы па вучэбных прадметах ”беларуская мова“, ”русский язык“, ”матэматыка“ вучні i класа выконваюць у адпаведных сшытках на друкаванай аснове; 10. Для выканання навучальных работ па вучэбным прадмеце ”выяўленчае мастацтва“ выкарыстоўваецца альбом або набор лістоў для малявання; па вучэбных прадметах ”беларуская мова“, ”русский язык“, ”мова нацыянальнай меншасці“, ”матэматыка“ – 3 сшыткі (2 сшыткі для навучальных работ і 1 сшытак для кантрольных работ). Пачынаючы з ііі класа па вучэбных прадметах ”беларуская мова“, ”русский язык“, ”мова нацыянальнай меншасці“ выкарыстоўваюцца сшыткі з разліноўкай у шырокую лінейку; па вучэбных прадметах ”беларуская літаратура (літаратурнае чытанне)“, ”русская литература (литературное чтение)“, ”літаратура нацыянальнай меншасці“ – 1 сшытак для навучальных работ па меркаванні настаўніка; па вучэбных прадметах ”чалавек i свет“, “асновы бяспекі і жыццядзейнасці” – 1 сшытак для навучальных работ па меркаванні настаўніка; 11. Па вучэбных прадметах ”беларуская мова“, ”русский язык“, ”мова нацыянальнай меншасці“ – 3 сшыткі (2 сшыткі для навучальных работ і 1 сшытак для кантрольных работ); па вучэбных прадметах ”беларуская літаратура“, ”русская литература“ – 2 сшыткі (1 сшытак для навучальных работ, 1 сшытак для кантрольных работ у іх – хі класах); па вучэбным прадмеце ”замежная мова“ – 2 сшыткі для навучальных работ; па меркаванні настаўніка дадаткова можна выкарыстоўваць сшытак для запісу замежных слоў. Сшытак для запісу замежных слоў для вучняў x–xi (xii) класаў выкарыстоўваецца па іх жаданні; па вучэбным прадмеце ”мастацтва (айчынная і сусветная мастацкая культура)“ – альбом або набор лістоў для малявання, 1 сшытак для навучальных работ; па вучэбных прадметах ”чалавек і свет“, ”сусветная гісторыя“, ”гісторыя беларусі“, ”грамадазнаўства“, ”працоўнае навучанне“, ”чарчэнне“ – 1 сшытак для навучальных работ; па вучэбным прадмеце ”фізіка“ – 3 сшыткі (1 сшытак для навучальных работ, 1 сшытак для лабараторных работ (лабараторных работ і эксперыментальных даследаванняў) і 1 сшытак для кантрольных работ); па вучэбным прадмеце ”біялогія“ – 2 сшыткі (1 сшытак для навучальных, лабараторных і практычных работ і 1 сшытак для кантрольных работ); па вучэбным прадмеце ”хімія“ – 3 сшыткі (1 сшытак для навучальных і лабараторных работ, 1 сшытак для практычных работ і 1 сшытак для кантрольных работ); па вучэбных прадметах ”дапрызыўная і медыцынская падрыхтоўка“, “асновы бяспекі і жыццядзейнасці” – 1 сшытак для навучальных работ па меркаванні настаўніка. Фізіцы або для лабараторных работ і эксперыментальных даследаванняў па фiзiцы i, адпаведна, па іншых вучэбных прадметах), клас (выкарыстоўваюцца арабскія або рымскія лічбы), скарочанае найменне ўстановы адукацыі ў адпаведнасці са статутам гэтай установы адукацыі, прозвiшча, iмя ўласнае вучня ў родным склоне.

Падкрэслiванне членаў сказа, выдзяленне марфем у слове, умоўныя абазначэннi, чарцяжы, схемы, графікі, табліцы, дыяграмы, малюнкі выконваюцца акуратна алоўкам або ручкай, пры неабходнасці – з прымяненнем лiнейкi i цыркуля. У сшытках з разліноўкай у клетку для навучальных работ па вучэбным прадмеце ”матэматыка“ паміж датай і словамі ” класная работа “ або ” дамашняя работа “ прапускаецца радок (адна клетка ўніз), паміж словамі ” класная работа “ або ” дамашняя работа “ і заданнем – два радкі (дзве клеткі ўніз). У сшытках па вучэбным прадмеце ”матэматыка“, пачынаючы з іі класа, пры афармленні рашэння заданняў на асобным радку ўказваецца від навучальнай работы (слова ”прыклады“ ў іі–іv класах не пішацца). Для аддзялення адной навучальнай работы ад другой i для выстаўлення адзнакi прапускаюцца чатыры радкі (чатыры клеткі ўніз), паміж слупкамі прыкладаў, размешчаных на адным радку, – тры клеткі ўправа. У v–хі (xii) класах дата выканання навучальнай або кантрольнай работы запiсваецца лiчбамi на палях сшыткаў па ўсіх вучэбных прадметах, акрамя вучэбных прадметаў ”беларуская мова“, ”русский язык“, ”мова нацыянальнай меншасці“, ”замежная мова“. У сшытках для навучальных і кантрольных работ па вучэбных прадметах ”беларуская мова“, ”русский язык“, ”мова нацыянальнай меншасці“ ў v–хі (xii) класах дата запісваецца словамі ў цэнтры радка. Педагагічным работнікам неабходна ведаць, што дзяржаўныя мовы рэспублікі беларусь з’яўляюцца як мовамі навучання і выхавання ва ўстановах адукацыі, так і вучэбнымі прадметамі для абавязковага вывучэння пры атрыманні агульнай сярэдняй адукацыі. Камун i катыўныя ўменні і навыкі вучняў развіваюцца пры вывучэнні вучэбных прадметаў у адпаведнасці з тыпавым вучэбным планам установы адукацыі адпаведнага віду, а таксама пры правядзенні дадатковых заняткаў, адукацыйных і выхаваўчых мерапрыемстваў. Практыкаванні і заданні, дыктанты і спісванні ўсіх відаў, творчыя навучальныя работы (пераклад, пераказ, сачыненн е) па вучэбных прадметах ” беларуская мова “, ” русский язык “, ”м ова нацыянальнай меншасці “, ” матэматыка “; розныя віды рабочых запісаў, замалёвак, практычных работ па вучэбных прадметах ”чалавек і свет“, ”беларуская літаратура (літаратурнае чытанне)“, ”русская литература (литературное чтение)“, ”літаратура нацыянальнай меншасці“, ”выяўленчае мастацтва“; заданні па напісанні літар алфавіта, імя ўласнага і прозвішча, даты, адраса, слоў і сказаў з апорай на ўзор, віншавальнай паштоўкі па вучэбным прадмеце ”замежная мова“, а пры вывучэнні кітайскай мовы – дадаткова заданні па напісанні транскрыпцыйных знакаў паўдрукаваным шрыфтам, найпрасцейшых элементаў іерогліфа (рысы) і іерогліфаў з апорай на ўзор, рыс у правільным парадку; практыкаванні, заданні, у тым ліку тэставыя, лабараторныя, практычныя работы па ўсіх вучэбных прадметах, акрамя вучэбнага прадмета ”фізічная культура і здароўе“; пераклады, дыктанты, пераказы, сачыненні, водгукі па вучэбных прадметах ” беларуская мова “, ” русский язык “, ”мова нацыянальнай меншасці “; заданні па напісанні віншаванняў, запрашэнняў, асабістых лістоў, ліста - падзякі, ліста - адказу, звестак анкеты, кароткай аўтабіяграфіі, кароткага зместу (рэзюмэ) праслуханага (прачытанага) ці ўбачанага, простых дзелавых лістоў, міні - сачынення, сачынення на прапанаваную тэму па вучэбным прадмеце ”замежная мова“, а пры вывучэнні кітайскай мовы – дадаткова заданні па напісанні нескладаных відаў тэкстаў з дапамогай транскрыпцыйных знакаў, іерогліфаў; сказаў і тэкстаў, якія напісаны іерогліфамі, ключавымі элементамі іерогліфаў (графемы); пісьмовыя адказы на пытанні, змешчаныя ў падручніках, вучэбных дапаможніках, дыдактычных матэрыялах па ўсіх вучэбных прадметах, акрамя вучэбных прадметаў ”інфарматыка“, ”фізічная культура і здароўе“; складанне планаў - канспектаў, апорных схем, аналітычных і абагульняльных табліц, дыяграм, схем, алгарытмаў па ўсіх вучэбных прадметах, акрамя вучэбнага прадмета ”выяўленчае мастацтва“, ”фізічная культура і здароўе“; афармленне справаздач аб выніках назіранняў, лабараторных і практычных работ (вопытах), эксперыментальных даследаваннях, экскурсіях па тых вучэбных прадметах, па якіх прадугледжана іх правядзенне вучэбнымі праграмамі; заданні з выкарыстаннем насценных і контурных карт, атласаў, рухомай карты зор н ага неба, карты экватарыяльнага пояса зор н ага неба па вучэбных прадметах ” чалавек і свет “, ” геаграфія “, ” фізіка “, ” астраномія “, ” сусветная гісторыя “, ” гісторыя беларусі “. Змест і перыядычнасць правядзення работ па развіцці звязнага вуснага і пісьмовага маўлення вучняў i – iv класаў (работа з дэфармаванымі сказамі, тэкстамі, адказы на пытанні; пераказы розных відаў; складанне сказаў і невялікіх тэкстаў па карцінах, серыі малюнкаў, па пачатку тэксту і іншыя), якія займаюць частку адных вучэбных заняткаў, вызначаецца зместам вучэбных праграм і вучэбных выданняў па адпаведных вучэбных прадметах. Па вучэбных прадметах ”беларуская мова“, ”беларуская літаратура“, ”русский язык“, ”русская литература“, ”мова нацыянальнай меншасці“, ”літаратура нацыянальнай меншасці“, ”матэматыка“, ”фізіка“, ”астраномія“, ”хімія“, ”біялогія“ праводзяцца кантрольныя работы ў пісьмовай форме (далей – кантрольныя работы). Колькасць кантрольных работ на працягу навучальнага года на i ступені агульнай сярэдняй адукацыі па вучэбных прадметах ”беларуская мова“, ”русский язык“, ”мова нацыянальнай меншасці“, ”матэматыка“ і іх віды, а таксама праверка навыка чытання, сфарміраванасці чытацкіх. Уменняў па вучэбных прадметах ”беларуская літаратура (літаратурнае чытанне)“, ”русская литература (литературное чтение)“, ”літаратура нацыянальнай меншасці“ і навыкаў вуснага лічэння па вучэбным прадмеце ”матэматыка“ вызначаюцца згодна з дадаткам 3 да дадзеных метадычных рэкамендацый. Аб’ём тэкстаў кантрольных дыктантаў, пераказаў, а таксама аб ’ ём слоўнікавых дыктантаў, кантрольных сачыненняў вызначаюцца згодна з дадаткам 5 да дадзеных метадычных рэкамендацый. У вячэрніх школах (вячэрніх класах) сумарная колькасць кантрольных работ па вучэбным прадмеце, прадугледжаных на ііі ступені агульнай сярэдняй адукацыі, раўнамерна размяркоўваецца на ўсе гады навучання. Кантрольныя работы ва ўстановах адукацыі павінны праводзіцца ў адпаведнасці з санітарнымі нормамі і правіламі ”требования для учреждений общего среднего образования“, якія зацверджаны пастановай міністэрства аховы здароўя рэспублікі беларусь ад 27 снежня 2012 г. Навучальныя і кантрольныя работы па вучэбных прадметах ” беларуская мова “, ” русский язык “, ” матэматыка “ вучні i класа выконваюць у апаведных сшытках на друкаванай аснове; 10. Пачынаючы з ііі класа, па вучэбных прадметах ” беларуская мова “, ” русский язык “, ”м ова нацыянальнай меншасці “ выкарыстоўваюцца сшыткі з разліноўкай у адну лінейку; па вучэбных прадметах ”беларуская літаратура (літаратурнае чытанне)“, ” русская литература (литературное чтение) “, ”літаратура нацыянальнай меншасці“ – 1 сшытак для навучальных работ па меркаванні настаўніка; 11. Па вучэбных прадметах ” беларуская мова “, ” русский язык “, ”м ова нацыянальнай меншасці “ – 3 сшыткі (2 сшыткі для навучальных работ і 1 сшытак для кантрольных работ); па вучэбных прадметах ” беларуская літаратура “, ” русская литература “, ” літаратура нацыянальнай меншасці “ – 2 сшыткі (1 сшытак для навучальных работ, 1 сшытак для кантрольных работ у іх – хі класах); па вучэбным прадмеце ” замежная мова “ – 2 сшыткі для навучальных работ; па меркаванні настаўніка дадаткова можна выкарысто ўваць сшытак для запісу замежных слоў. Сшытак для запісу замежных слоў для вучняў x – xi (xii) класаў выкарыстоўваецца па іх жаданні; па вучэбных прадметах ” чалавек і свет “, ” сусветная гісторыя “, ” гісторыя беларусі “, ” грамадазнаўства “, ” працоўнае навучанне “, ”чарчэнне“, ”дапрызыўная і медыцынская падрыхтоўка“ – 1 сшытак для навучальных работ; па вучэбным прадмеце ” фізіка “ – 3 сшыткі (1 сшытак для навучальных работ, 1 сшытак для лабараторных работ (лабараторных работ і эксперыментальных даследаванняў) і 1 сшытак для кантрольных работ); па вучэбным прадмеце ” біялогія “ – 2 сшыткі (1 сшытак для навучальных, лабараторных і практычных работ і 1 сшытак для кантрольных работ); па вучэбным прадмеце ” хімія “ – 3 сшыткі (1 сшытак для навучальных і лабараторных работ, 1 сшытак для практычных работ і 1 сшытак для кантрольных работ); 12. Дапускаецца выкарыстоўваць для навучальных, практычных, лабараторных работ і эксперыментальных даследаванняў, а таксама на i ступені агульнай сярэдняй адукацыі для праверачных і кантрольных работ сшыткі на друкаванай аснове, якія маюць адпаведны грыф. У сшытках для навучальных работ вучні могуць выконваць самастойныя работы, якія праводзяцца ў межах паўрочнага кантролю, а ў сшытках для кантрольных работ – самастойныя работы, якія праводзяцца ў межах тэматычнага кантролю. Фізіцы або для лабараторных работ і эксперыментальных даследаванняў па ф i з i цы i адпаведна па іншых вучэбных прадметах), клас (выкарыстоўваюцца арабскія або рымскія лічбы), скарочана е найменне ў становы адукацы і ў адпаведнасці са статутам гэтай установы адукацыі, прозв i шча, i мя ўласнае вучня ў родным склоне.

У сшытках з разліноўкай у клетку для навучальных работ па вучэбным прадмеце ” матэматыка “ паміж датай і словамі ” класная работа “ або ” дамашняя работа “ прапуска ецца радок (адна ”клетка“ ў ніз), паміж словамі ” класная работа “ або ” дамашняя работа “ і заданнем – два радкі (д зве ”клеткі“ ўніз). Паміж назвай віду задання, рашэннем і адказам прапускаецца адпаведна адзін радок (адна ”клетка“ ўніз), паміж слупкамі прыкладаў, размешчаных адзін пад адным, – два радкі (дзве ”клеткі“ ўніз). Для аддзялення адной навучальнай работы ад другой i для выстаўлення адзнак i прапускаюцца чатыры радкі (чатыры ”клеткі“ ўніз), паміж слупкамі прыкладаў, размешчаных на адным радку, – тры ”клеткі“ ўправа. У сшытках для навучальных і кантрольных работ па вучэбных прадметах ”беларуская мова“, ”русский язык“, ”мова нацыянальнай меншасці“ ў v –хі (xii) класах дата запісваецца словамі па цэнтры радка. Асноўнымi вiдамi работ вучняў на вучэбных занятках ва ўстанове адукацыі і дома з’яўляюцца навучальныя работы, якія выконваюцца ў пісьмовай форме (далей– навучальныя работы). Практыкаванні і заданні розных відаў, дыктанты (слоўнікавы, выбарчы, зрокавы, папераджальны, тлумачальны, вольны і творчы), спісванне, пераклад, пераказ, сачыненне, тэсты па вучэбных прадметах ”беларуская мова“, ”русский язык“, ”мова нацыянальнай меншасці“, ”матэматыка“; практыкаванні і заданні розных відаў, тэставыя, лабараторныя і практычныя работы (вопыты) па ўсіх вучэбных прадметах, акрамя вучэбнага прадмета ”фізічная культура і здароўе“; пісьмовыя адказы на пытанні, змешчаныя ў падручніках, вучэбных дапаможніках, дыдактычных матэрыялах па ўсіх вучэбных прадметах, акрамя вучэбных прадметаў ”інфарматыка“, ”фізічная культура і здароўе“; складанне планаў - канспектаў, апорных схем, аналітычных і абагульняльных табліц, дыяграм, схем, алгарытмаў па ўсіх вучэбных прадметах, акрамя вучэбнага прадмета ”выяўленчае мастацтва“, ”фізічная культура і здароўе“; афармленне справаздач аб выніках назіранняў, лабараторных і практычных работ (вопытаў), эксперыментальных даследаванняў, экскурсій па тых вучэбных прадметах, па якіх прадугледжана іх правядзенне вучэбнымі праграмамі; на вучэбных занятках ва ўстанове адукацыі выконваюцца кантрольныя работы ў пісьмовай форме (далей– кантрольныя работы) па вучэбных прадметах ”беларуская мова“, ”беларуская літаратура“, ”русский язык“, ”русская литература“, ”мова нацыянальнай меншасці“, ”літаратура нацыянальнай меншасці“, ”матэматыка“, ”фізіка“, ”астраномія“, ”хімія“, ”біялогія“. Пры ажыццяўленні ўстановамі адукацыі навучання і выхавання на ii і iiiступенях агульнай сярэдняй адукацыі для выканання навучальных і кантрольных работ вучням рэкамендуецца мець наступную колькасць сшыткаў. Пры выкананні кантрольнай, практычнай або лабараторнай работы ў адпаведным сшытку пасярэдзіне радка робіцца запіс (акрамя вучэбных прадметаў ”беларуская літаратура“, ”русская литература“, ”літаратура нацыянальнай меншасці“). У сшытках для кантрольных работ па вучэбных прадметах ”матэматыка“, ”фізіка“, ”астраномія“, ”біялогія“, ”хімія“ ў v–хі (xii) класах пасля запісаў даты і назвы віду работы ўказваецца тэма, па якой выконваецца кантрольная работа, а затым у цэнтры радка – нумар варыянта (варыянт 1 (i)). Экзаменацыйныя работы па вучэбных прадметах ”беларуская мова“, ”русский язык“, ”мова нацыянальнай меншасці“ (польская мова, літоўская мова), ”матэматыка“ па завяршэнні навучання і выхавання на ii і iiiступенях агульнай сярэдняй адукацыі выконваюцца на падвойных лістах паперы з адбіткам штампа ўстановы адукацыі, якія ўкладваюцца адзін у адзін. Пасля адбітку штампа ўстановы адукацыі прапускаюцца два радкі (дзве лінейкі) на лістах паперы з разліноўкай у лінейку, чатыры радкі (чатыры клеткі ўніз) на лістах паперы з разліноўкай у клетку і пасярэдзіне радка робіцца адпаведны запіс. Тытульны ліст экзаменацыйнай работы па завяршэнні навучання і выхавання на іі і ііі ступенях агульнай сярэдняй адукацыі афармляецца згодна з дадаткам 7 дадзеных метадычных рэкамендацый. Па вучэбных прадметах ”беларуская мова“, ”русский язык“, ”мова нацыянальнай меншасці“ (польская мова, літоўская мова) на другой старонцы пасярэдзіне першага радка пiшацца назва дыктанта або пераказу, па вучэбным прадмеце ”матэматыка“ – нумар варыянта. Экзаменацыйныя работы вучняў пасля праверкі і выстаўлення адзнакі ў балах падпiсваюцца старшынёй і членамі экзаменацыйнай камiсii згодна з дадаткам 7 да дадзеных метадычных рэкамендацый. Праверка навучальных, кантрольных, экзаменацыйных работ і правядзенне работы над памылкамі па вучэбных прадметах ”беларуская мова“, ”русский язык“, ”мова нацыянальнай меншасці“, ”матэматыка“ ў вучняў v–хі (xii) класаў правяраюцца найбольш значныя навучальныя работы (на выбар настаўніка). За водгукі, навучальныя і кантрольныя пераказы і сачыненні па вучэбных прадметах ”беларуская мова“, ”русский язык“, ”мова нацыянальнай меншасці“ вучням выстаўляюцца дзве адзнакі. Дапускаецца ажыццяўляць праверку кантрольных сачыненняў і іншых творчых работ па мовах і літаратурах у v–vііі класах на працягу тыдня, у іх класе – на працягу дзесяці дзён, у х–хі (хіі) класах – на працягу двух тыдняў пасля правядзення адпаведнай творчай работы. Такім жа чынам выпраўляюцца дапушчаныя вучнямi памылкі пры праверцы экзаменацыйных работ вучняў па завяршэнні навучання і выхавання на іі і ііі ступенях агульнай сярэдняй адукацыі па вучэбным прадмеце ”матэматыка“. На палях сшыткаў для навучальных і кантрольных работ па вучэбных прадметах ”матэматыка“, ”фізіка“, ліста экзаменацыйнай работы па вучэбным прадмеце ”матэматыка“ насупраць кожнага выкананага задання адзначаецца колькасць балаў, якой ацэнены вынік выканання гэтага задання. Работа над памылкамі па вучэбных прадметах ”беларуская мова“, ”беларуская літаратура“, ”русский язык“, ”русская литература“, ”мова нацыянальнай меншасці“, ”літаратура нацыянальнай меншасці“, ”фізіка“, ”астраномія“, ”хімія“, ”матэматыка“ выконваецца вучнямі v–хі (xii) класаў пасля правядзення настаўнікам аналізу выканання кантрольнай або навучальнай работы па адпаведным вучэбным прадмеце (найбольш значнай, на выбар настаўніка). Рэфераты могуць выконвацца па ўсіх вучэбных прадметах, якія вывучаюцца ў x–xi(xii) класах, акрамя вучэбных прадметаў ”інфарматыка“, ”фізічная культура і здароўе“. Тетрадь тетрадь для работ для работ по обществоведению по русской литературе учащегося 10 ”а“ класса учащегося ix класса лицея бгу засульской средней школы нестерова владимира платонова ивана english fran. У прапісным варыянце выкарыстоўваецца адкрыццё двукосся ўнізе радка і закрыццё ўверсе ( “), іншыя абазначэнні сустракаюцца ў друкаваным тэксце або пры камп’ютарным наборы.